Onbekend talent door Jeannette Bakker-Stam

‘Er wordt niet uit het kind gehaald wat erin zit’, is de klacht die ik van veel ouders hoor in mijn praktijk. ‘Mijn kind is heel slim en heeft originele ideeën. Maar op school zien ze dat niet.’
Het is vrijwel altijd een terechte bezorgdheid. Maar hoe zit dat nu eigenlijk met deze intelligente, creatieve en bovenal gevoelige kinderen?

Op een gewone schooldag, op een gewone basisschool tijdens het buitenspelen, kijkt een vijfjarig meisje naar een klein tafereel. Binnen, in de gang, vliegt een wesp tegen het raam, drie kleuterjuffen proberen het beestje te vangen. Eén van hen pakt een rood emmertje, zet dit tegen het raam aan, over de wesp heen, en zegt tegen de andere juffen: ‘De zuurstof in deze emmer gaat vanzelf op en dan wordt de wesp suf en dan kunnen we hem zo naar buiten doen.’
Het meisje ziet en hoort dit alles met enige verbazing aan. Ze denkt: Wat een rare juf. Ze weet toch wel dat zo’n kleine wesp wel heel erg lang in die emmer moet vliegen tot alle zuurstof op is? Al puzzelend op zo’n domme actie van juf gaat ze de klas binnen.
Ze heeft zichzelf leren lezen en heeft al snel een voorsprong in ontwikkeling op haar klasgenootjes verworven. Niet dat ze zich hiervan bewust is. Ze weet alleen dat ze anders is en doet enorm haar best om erbij te horen, om hetzelfde te zijn. Ook al is ze nog maar vijf jaar.

Zes jaar later zien we het meisje weer. Ze is inmiddels elf jaar en zit in groep zeven. Ze kan op verschillende gebieden goed meekomen, schoolwerk gaat haar vrij makkelijk af, maar door haar overgang naar een andere basisschool mist ze de aanslui­ting bij de rekenmethode. Met rekenen maakt ze fouten, ze is in verwarring door de andere manier van rekenonderwijs.
Ze heeft leuke ideeën die goed uitvoerbaar zijn. Zo organi­seert ze een playbackshow voor de hele school en bedenkt ze regelmatig leuke toneelstukjes en dansjes. Maar daarbij voelt ze zich nog steeds anders en buiten de groep staan. Regelmatig is ze slachtoffer van plagen en pesterijen en ze heeft geen idee hoe ze zich hiertegen moet weren. Ze voelt heel sterk de sfeer aan bij mensen. Van bepaalde kleding krijgt ze uitslag en zodra het wat drukker wordt in de klas, trekt ze zich terug in haar eigen droomwereld. Een gevoelig meisje, op een gewone schooldag op een gewone basisschool.

Nog eens zes jaar later zien we van dit slimme en gevoelige meisje niets meer terug. Met gedrevenheid is ze gestart op het gymnasium. Huis­werk maken, leren, was echter een probleem. Elke keer als ze hard leerde en haar best deed en echt het gevoel had alles te kennen, haalde ze onvoldoendes. Ze kon het niet en was gewoon dom, althans, dat hoorde ze van haar leraren en maakte ze zichzelf ook wijs. De enige uitvlucht die ze had, was haar sport, waarin ze haar creativiteit, energie en ideeën kwijt kon. Na een paar keer blijven zitten is ze uiteindelijk gezakt voor haar havo­diploma.

Kenmerken
Kijken we nu eens heel precies naar dit meisje, dan vallen een aantal dingen op: haar intelligentie, haar vele ideeën, haar enthousiasme en passie, haar gevoeligheid en haar falen. Allemaal factoren die precies passen binnen een tamelijk onbekende vorm van begaafdheid, namelijk de groep Xi oftewel eXtra Intelligent. Kinderen die eXtra Intelligent zijn (kortweg Xi’ers) hebben karakteristieke eigenschappen, die herkenbaar anders zijn dan van normaal intelligente kinderen en de hoogbegaafde kinderen.

‘Het beste wat je voor iemand kan doen is niet zozeer je rijkdom delen, maar hem leren zijn eigen rijkdom te zien.’
Benjamin Disraeli

Deze kinderen, die eigenlijk een beetje tussen de wal en het schip terechtkomen, noem ik hier de Xi­-kinderen. Zij hebben door hun intensieve manier van leven, hun com­plexe manier van denken en ervaren en hun gedrevenheid op bepaalde vlakken grote kans om in de knel te komen. Doordat de omgeving van deze kinderen niet weet wat er precies aan de hand is, gaan ze hun kwaliteiten en talenten verbergen, vallen ze uit op school en kunnen ze perfectio­nisme en faalangst ontwikkelen. En dat is een grote rem op hun persoonlijke ontwikkeling.

Willem Kuipers en Annelien van Kempen hebben onder­zoek gedaan naar volwassenen met Xi en kwamen tot de volgende kenmerken (overgenomen van hun website www.xi2.nl):

  1. Intellectueel vaardig, kunnen niet tegen onbegrijpelijke stupiditeiten.
  2. Structureel nieuwsgierig, grenzeloze hekel aan dat wat saai of routineus is.
  3. Behoefte aan autonomie,vechten of maken zich klein als die wordt aangetast.
  4. Grenzeloos en mateloos in najagen interesses, moeite met loslaten daarvan of met onbegrijpelijke ongeïnteresseerdheid.
  5. Emotionele onzekerheid plus intellectuele zelfverzekerd­heid, onhandig of kwetsbaar in de confrontatie met harde zelfverzekerdheid of politiek machtsvertoon.

Voldoet een kind aan drie of meer van deze kenmerken, dan kan er sprake zijn van Xi.

Hooggevoeligheid
Over hooggevoeligheid is al veel geschreven. Het begint meer en meer ook een begrip te worden in Nederland. Het valt op dat vrijwel alle Xi-­kinderen ook eXtra gevoelig zijn: lichamelijk (inclusief de zintuigen), emotioneel (gevoelens, omgang met anderen), mentaal (denken, leren, informatie­ verwerking) en/of spiritueel (besef van een zingevende context, eventueel vallend buiten de grenzen van het di­rect waarneembare).
Veel knoppen van Xi-­kinderen staan op tien. Ze ervaren de wereld heftiger en reageren hierop. Hun zintuigen nemen meer nuances waar, maar raken ook makkelijker overbelast. Ze kunnen zich ongewoon sterk concentreren, hebben een sterk empathisch vermogen en een onuitputtelijke energie om te ondernemen. Ze hebben een diep en uitbundig gevoel voor humor en relativering.

Beelddenken
Xi-­kinderen zijn ook sterke beelddenkers. De term ‘beelddenken’ wordt regelmatig gebruikt, vandaar dat ik daarbij aansluit. Beelddenken is geen diagnose en geen ziektebeeld. Beelddenken is een manier van informatie verwerken op een non­verbale manier. Ik spreek dan ook liever van ‘non­verbaal denken’.
Deze manier van informatie verwerken heeft te maken met de werking van de hersenen. Neuropsycholoog Roger W. Sperry heeft hier zijn bekende splitbrain­onderzoek naar gedaan. Hij ontdekte dat de beide hersenhelften ieder hun eigen bewustzijn hebben. De linkerhersen­ helft zorgt ervoor dat wij details kunnen onderscheiden. Logica, lezen, rekenen, klokkijken, onderscheiden, ordenen zijn allemaal taken die wij met onze linkerhersenhelft kunnen uitvoeren. Om ook het grote geheel te kunnen vatten, komt onze rechterhersenhelft in actie. Hier vinden activiteiten op het gebied van kleur, muziek, beelden, herkennen van emoties en creativiteit plaats. En juist deze hersenhelft is zeer actief bij Xi-­kinderen.
Dit heeft grote consequenties bij het leren. Door hun intelligentie komen ze vaak de basisschool wel door, maar gaat het in het voortgezet onderwijs mis. Ze moeten leren op een ‘linker­ hersenhelft­manier’. Routineus rijtjes stampen is niet aan hen besteed. Multiple choice­vragen zijn funest, want bij elk antwoord bedenken deze kinderen wel weer nieuwe mogelijkheden. En als ze stap voor stap iets krijgen uitgelegd, haken ze bij stap twee of drie al af en begrijpen ze niets meer van het grote geheel, omdat dat pas aan het eind duidelijk is, of helemaal niet wordt aangeboden in de lesstof.

Xi-talenten
Veel Xi-­kinderen komen, door het huidige aanbod in het onderwijs, niet uit de verf. Ze hebben door hun manier van denken, voelen en zijn grote kans onder te sneeuwen. Zolang het kind er echter geen last van heeft, is er niets aan de hand. Maar in mijn praktijk zie ik het tegenovergestelde. Vaak spreek ik ouders die merken dat de resultaten op school tegenvallen, terwijl ze het gevoel hebben dat hun kind het echt wel in zich heeft en wel kan.
Kinderen die eXtra Intelligent zijn, hebben op veel gebieden interesse en passie. Ze kunnen in een dag verschillende dingen doen en zich hier met veel enthousiasme in vastbijten, zolang ze maar hun eigen gang kunnen gaan en zelf ontdekkingen kunnen doen. Stap voor stap leren is niet hun manier. Vanuit een inzicht, ontdekking of einddoel kunnen ze dit wel. Het zogenaam­ de top-down leren, van geheel naar deel.

De valkuil
Ik heb in dit artikel veel kenmerken opgenoemd. Heel interessant om kinderen te herkennen, maar tevens een grote valkuil. Zodra we kenmerken, rijtjes, feitjes en stempels gaan plakken op een kind, zien we het kind niet meer, nemen we niet meer zuiver waar. Gevolg is dat we gaan invullen voor en over het kind.
Zoveel kinderen, zoveel verschillen, zoveel manieren van benaderen. Door bepaalde kenmerken te noemen sluit ik direct een andere groep kinderen uit. En dat gaat geheel tegen mijn principes in. Ieder kind is uniek. En ieder kind heeft recht op het ontwikkelen van die uniciteit.

Missie
Ik wil deze groep Xi­-kinderen heel graag onder de aandacht brengen. Velen komen niet tot hun recht. Worden niet gezien in hun unieke stukje mens­zijn. Worstelen met diverse problemen door enerzijds hun
intelligentie, die vaak niet goed uit de verf komt vanwege het beelddenken, en anderzijds door hun gevoeligheid. Ik hoop dan ook dat dit artikel bijdraagt aan het anders kijken naar kinderen. Wellicht is de informatie een aanknopingspunt voor ouders of professionals die kinderen begeleiden om opnieuw te kijken naar deze intelligentie. Het is zo jammer als deze onbekende talentjes niet tot hun recht komen. En een gemiste kans, want deze kinderen met hun ideeën, creatieve uitspattingen, humor en intelligentie zijn echt de moeite waard.

En hoe is het nu met het meisje?
De vijfjarige kleuter is inmiddels volwassen. Nog steeds kan ze puzzelen over de wesp in het emmertje: ‘hoe lang zou het duren voor­ dat de zuurstof op is?’ En nog steeds heeft ze veel ideeën en kan ze met passie en enthousiasme 101 dingen bedenken, organiseren, creëren, schrijven en in gang zetten. Gewoon omdat ze een echte Xi’er is.

Tekst: Jeannette Bakker-Stam

Dit artikel is gepubliceerd in het magazine Kinderwijz september/oktober 2011. Een los nummer of abonnement kun je bestellen via www.248media.nl

Jeannette Bakker-Stam (1969) is getrouwd en moeder van drie kinderen. Als kinder- en onderwijscoach werkt ze voor en met kinderen. Tevens is ze trainer-docent bij een opleidingsinstituut voor kindercoaching en bedenkster van Stichting Adiona, professioneel platform voor kindercoaching. In februari 2011 zijn haar boek COACHEE! Handboek voor kindercoaching en het COACHEE!-spel verschenen.

Jeannette Bakker-Stam