Wie was Janusz Korczak? Door Theo Cappon

 

Janusz Korczak

Janusz Korczak

Velen kennen het verhaal hoe de kinderarts, pedagoog en schrijver Janusz Korczak samen met zijn kinderen uit het weeshuis Dom Sierot en alle begeleiders op 6 augustus 1942 is vermoord in het concentratiekamp Treblinka (Polen). Hij en de kinderen uit het weeshuis waren Joods en alleen om deze reden hebben de Duitse fascisten hen vernietigd. Hij bleef de kinderen trouw tot in de dood.
Waarom laten we ons in het werk binnen de Janusz Korczak Stichting inspireren door deze man?
Om deze vraag te beantwoorden gaan we op zoek naar zijn ideeën, en vooral naar de praktijk van het kinderhuis Dom Sierot (Huis der Wezen) in Warschau.

In het begin van de vorige eeuw zag Dr. Korczak dat er veel ellende was in de stad Warschau. Vooral de Joodse bevolking leefde in armoede en het waren juist de kinderen die daaronder leden. Er waren veel verwaarloosde (wees)kinderen. Omdat Korczak kinderarts was, trok hij zich het leed van deze kinderen erg aan. Daarom besloot hij met vrienden en collega’s een nieuw kinderhuis te stichten. Dit huis, Dom Sierot, werd in 1912 geopend. Korczak besloot de leiding van het kinderhuis op zich te nemen. Samen met mevrouw Stefa Wilczynska, groepsleiders en stagiaires zorgde hij ervoor dat er een kindergemeenschap kwam waar kinderen met respect behandeld werden. Want dat is de kern en het hart van zijn pedagogiek, de pedagogiek van het Respect en de Dialoog.
Als hij schrijft: ‘Het is een misverstand te veronderstellen dat de pedagogiek de wetenschap is van het kind, het is de wetenschap van de mens’, wil hij daarmee zeggen dat kinderen niet anders zijn dan volwassenen. Een kind dat ter wereld komt, is een compleet mens, een volledige persoonlijkheid. Als we ons dit realiseren, gaan we op een geheel andere manier naar kinderen kijken en hen benaderen. Zij zijn gelijkwaardig en verdienen ons respect. Korczak merkte dat de kinderen die in Dom Sierot binnenkwamen, vaak met grote minachting door volwassenen waren benaderd. Ze voelden zich vernederd en hadden daardoor een slecht zelfbeeld. Korczak gaf hun het zelfrespect terug en deed dat onder andere door hun taken en verantwoordelijkheden te geven.
Korczak had een bijzondere en voor die tijd moderne visie op de ontwikkeling van kinderen. ‘Ieder kind is uniek en heeft het recht op zijn/haar eigen ontwikkeling.’ Volwassenen zijn dikwijls geneigd kinderen met elkaar te vergelijken en hebben weinig geduld als een kind zich langzamer of op een andere manier ontwikkelt. Als arts had Korczak gezien hoe verschillend kinderen zijn en hoe moeilijk het voor volwassenen is daarmee om te gaan. In gezinnen en in scholen brengt dat kinderen vaak tot verdriet. Nauw hiermee verbonden is Korczaks waarschuwing aan ons: ‘Ouders, opvoeders, verzorgers, je kind is niet je bezit!’

Korczak's weeshuis begin 1920

Korczak’s weeshuis begin 1920

Volwassenen, vooral zij die een grote liefde en genegenheid voor het kind hebben, projecteren hun eigen wensen en misschien wel niet-vervulde dromen op het kind. Zij of hij moet dat bereiken. Maar kijk naar het kind en sluit aan bij zijn behoeften en persoonlijkheid. Vaak is het net andersom en willen we een kind dat voldoet aan onze wensen en behoeften. Maar, antwoordt Korczak: ‘Je kunt van een eik geen berk maken en van een berk geen eik.’ Het bovenstaande heeft de psychoanalytica Alice Miller omschreven als de ‘zwarte pedagogiek’.
Je kunt je met Korczak afvragen: hoe ver reikt onze invloed als opvoeder? Om heel eerlijk te zijn, Korczak was niet de man van het grote pedagogische optimisme en de maakbaarheid in de opvoeding. Hij twijfelde dikwijls, vooral aan zichzelf. Maar een zoekende, zelflerende volwassene is beter dan een pedante opvoeder die denkt het allemaal te weten, aldus Korczak.
De grote bekendheid van Janusz Korczak ligt natuurlijk ook op het vlak van de actieve participatie en zelfverantwoordelijkheid van kinderen en jongeren. Korczak had een groot vertrouwen in het eigen handelen en het eigen inzicht van kinderen. Geef kinderen jouw vertrouwen, schenk ze het gevoel van echte verbondenheid en je zult vertrouwen en respect terugontvangen.
Het was geen schijndemocratie in het weeshuis. Kinderen, zelfs de allerjongsten, werden overal in betrokken, en namen kleinere of grotere verantwoordelijkheden op zich. Bekend geworden is het mentorsysteem: een ouder kind nam gedurende enkele maanden de zorg op zich voor een jonger kind dat nog maar net was binnengekomen. Ook het kinderparlement, de kinderrechtbank, de kinderkrant en vele huishoudelijke taken waren stuk voor stuk voorbeelden van het kinderzelfbestuur. Korczaks weeshuis stond in Polen en daarbuiten bekend als de Republiek der Kinderen.

Korczak omringd door kinderen uit zijn weeshuis Dom Sierot te Warschau

Korczak omringd door kinderen uit zijn weeshuis Dom Sierot te Warschau

We kennen Korczak vooral van zijn activiteiten in Dom Sierot, maar we moeten ons realiseren dat hij ook erg actief was op maatschappelijk terrein. Hij constateerde, samen met andere sociaal-maatschappelijk bewogen mensen, dat er in de samenleving veel mis was. Armoede en werkloosheid, waar juist kinderen de dupe van zijn, vinden hun oorzaak in maatschappelijke ongelijkheid. Het was Janusz Korczak die de fundamentele rechten van het kind formuleerde voor de toenmalige Volkenbond, de voorloper van de Verenigde Naties. Zijn teksten vormen de basis voor het huidige Internationale Verdrag inzake de Rechten van het Kind.
Korczak publiceerde in diverse tijdschriften en hield talloze lezingen. Naast zijn werk als directeur van het kinderhuis en adviseur van het tweede weeshuis Nasz Dom, dat hij samen met Maryna Falska in 1919 had opgericht, vond hij ook nog de tijd om kinderboeken te schrijven. Korczak was van mening dat volwassenen zijn kinderboeken eigenlijk niet zouden moeten lezen, ‘want er komen hoofdstukken in voor die minder geschikt zijn voor oudere lezers. Die begrijpen ze niet en daar zullen ze wel om lachen. Maar als ze echt willen, moeten ze het maar proberen. Je kunt grote mensen immers niets verbieden, want ze gehoorzamen niet − en wie doet ze wat?’ In zijn bekendste kinderboek Koning Matthijsje de Eerste hekelt Korczak het gedrag van volwassenen tegenover kinderen. Door de vooroordelen van volwassenen dat kinderen simpel zijn en lichtzinnig, werpen we één grote schaduw over het kinderleven, aldus Korczak.

Eetzaal in het weeshuis Dom Sierot

Eetzaal in het weeshuis Dom Sierot

Zijn pedagogische ideeën en hoe deze vertaald zijn naar de praktijk van Dom Sierot, vinden we in zijn hoofdwerken Hoe houd je van een kind en Het recht van een kind op Respect. Steeds proeven we in deze werken het verlangen naar een rechtvaardige wereld. Helaas was die rechtvaardige wereld voor hem, zijn medewerkers en de tweehonderd kinderen niet weggelegd. Maar zelfs in de laatste maanden van zijn leven, in het getto van Warschau, gelooft hij in het goede van de mens en kan hij de waanzin en de dreigende ondergang niet accepteren. ‘Als de bossen in brand staan, dient men zich rozen te herinneren.’
Korczak behoort daardoor tot de grote persoonlijkheden van de twintigste eeuw.

Tekst: Theo Cappon - www.korczak.nl

Op maandag 27 mei 2013 wordt de film Korczak vertoond in EYE, het filmmuseum aan Het IJ in Amsterdam.

 

Dit artikel is gepubliceerd in het magazine Kinderwijz september/oktober 2012. Een los nummer of abonnement kun je bestellen via www.248media.nl